İngilizlerin Yazdığı “Çanakkale Seferi’nin Resmi Tarihi” Adlı Kitabın Atatürk’e Sunulması (21 Mayıs 1932)

Özen TOPÇU

Tarih Bilim Uzmanı (Em. Mu. Albay)

İngilizlerin Yazdığı “Çanakkale Seferi’nin Resmi Tarihi” Adlı Kitabın Atatürk’e Sunulması (21 Mayıs 1932)

Mayıs 1932’de Büyükelçi Sir George Clerk, İngiltere Hükümeti adına Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal’e özel olarak ciltlenmiş “Çanakkale Seferi’nin Resmi Tarihçesi” adlı kitabını sundu. Kitabın kapağına Atatürk için yazılan, “Büyük bir generalin, cesur bir düşmanın, alicenap bir dostun şerefine, Majesteleri Hükümeti’nce Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal’e takdim edilmiştir” sözlerinden çok memnun kalan Atatürk, Büyükelçi’den İngiliz Hükümeti’ne teşekkürlerini iletmesini istemişti. İngiltere’nin yapmış olduğu bu jest, Türk Hükümeti tarafından, iki ülke arasındaki dostluğun yeni bir belirtisi olarak tanımlanmıştı.[1]

Büyükelçi Clerk, iki ülke arasındaki ilişkilerin pekişmesi için İngiltere’nin bir jest yapmasını düşünmüş, bu konu ile ilgili olarak, İngiltere Dışişleri Bakanlığı bürokratlarından yakın arkadaşı A.K. Helm ile görüşmüştür. Helm de Büyükelçiye, Gn. Aspinall Oglander tarafından yazılmış olan Çanakkale kitabının Mustafa Kemal Paşaya takdim edilmesinin O’nu mutlu edeceğini bildirmiştir. Nihayet, İngiltere Dışişleri Bakanlığı Doğu Masası Şefi Lancelot Oliphant 5 Ekim 1931’de Büyükelçi Clerk’e gönderdiği özeL mektupta, “Çanakkale Savaşı’nın Resmi Tarihi”nin ciltlenmiş bir suretinin İngiliz Hükümeti adına resmen Mustafa Kemal Paşaya takdim edilmesinin O’nu memnun edeceğini bildirmiştir. Oliphant, Mustafa Kemal Paşanın savaşın kendisinin bulunduğu bölümleri dile getirmekten mutlu olacağını, ayrıca Helm’in eseri incelediğini ve Mustafa Kemal Paşayı ve Türkleri gücendirecek hassas noktalar bulunmadığına da dikkat çekmişti. Gerçekten de bu eserde Gazi şöyle değerlendiriliyordu: “Çanakkale’de geleceği elinde tutan komutan, üstün şahıs M. Kemal’di. Çanakkale muharebelerinde göstermiş olduğu çok yüksek sevk ve idare, fedȃkarlık ve feragat, her türlü övgünün üzerindedir ve bu konuda ne söylense azdır… Bu suretle Çanakkale savaşlarının kaderini tek tayin edici rolü oynamış, Çanakkale’nin kaderini tayin etmiştir. Kısacası Gelibolu muharebeleri, bütünüyle M.Kemal’in üstün deha ve zekȃsının etkili olduğu bir tarihi anlatır.”[2]

Gerekli hazırlıklardan sonra, İngiliz Dışişleri Bakanlığı, kitabın yazarı Gn. Aspinall Oglander, Dışişleri yetkilileri Childs, Rendel ve Helm tarafından kontrol edilen eseri diplomatik çanta içinde 21 Nisan 1932 tarihinde Ankara’ya göndermiştir.[3]

Büyükelçi Clerk, İngiliz Hükümeti’nin gönderdiği kitabı takdim etmek üzere 21 Mayıs 1932’de Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal Paşa tarafından kabul edilmiştir.

İngiltere’nin Gazi’ye bu hediyesi, basında şu ifadelerle yer almıştır:

“İngiltere Büyükelçisi Sir George Clerk Cenapları Reisicumhur Hazretleri tarafından kabul buyrularak, İngiltere Harbiye Nezareti tarafından Çanakkale Harbi hakkında neşrolunan kitabı hükümeti adına şu hitabe ile takdim etmiştir:

          Büyük bir kumandan,

          Asil bir düşman,

          Ve ȃlicenap bir dost,

          Şerefine.

          Türkiye Cumhuriyeti Reisi

          Gazi Mustafa Kemal Hazretlerine

          Haşmetlü İngiltere Kralının

          Hükümeti tarafından

          Takdim kılınmıştır.” [4]

Büyükelçi Clerk, kitabı Cumhurbaşkanı’na sunmasının ardından Dışişleri Bakanı Vekili Şükrü (Kaya) Beyden dostça ifadeler içeren bir mektup alır. Bu mektupta şunlar yazılıdır:

“Büyükelçi Hazretleri,

Sizi, geçen hafta kabul ettikten sonra Reisicumhur Hazretleri, kendilerine hükümetiniz namına arz etmeyi deruhte buyurduğunuz kitaba İngiltere Kraliyet Hükümeti tarafından yazılmış olan ithafı dikkatle mütalȃa ettiler.

Büyük bir kumandan, asil bir hasım ve ȃlicenap bir dosta bir centilmen milletin rüesası tarafından refedilen tazim, yalnız çok asil ilhamın eseri olan nezaket değil, bilhassa gerek Gazi’nin, gerek Cumhuriyet Hükümeti’nin ziyadesiyle mütehassis oldukları kadirşinaslık ve dostluk nişanesidir.

Mücadele esnasında bir hasmın göstermiş olduğu meziyetleri sade ve samimi bir şekilde tanımak, bu mücadelenin bütün meraretlerini izale ve birbiriyle çarpışmış olan ve bugün en iyi membalardan mülhem tanışmalarına müsteniden dostluk münasebetlerini tanzim etmek azminde bulunan iki milletin meziyetleri hakkında bu mücadeleden çıkan güzel dersi idame eder.

Reisicumhur Hazretleri, dostluklarını mütekabil anlaşma ve takdire istinat ettirerek tanzim etmeyi bilen milletlerin bu dostluğu hakikaten kuvvetli, samimi ve fiili bir hale koyabilecekleri fikrindedirler.

Büyük Reisimiz, kendi şahsı ve Türk Milleti hakkında Kraliyet Hükümeti tarafından gösterilmiş olan güzel ve nazikȃne alȃka dolayısıyla en har teşekkürlerinin Haşmetlü Kral Hazretleri’ne iblağını zatı devletlerinden bilhassa rica etmeye beni memur buyurdular.

Bu sevimli vazifeyi ifa ederken, zatıȃlinizden Kraliyet Hükümeti’ne Hükümeti Cumhuriyetin bu tarzı hareketle iki memleket arasında teyemmünen tesis edilmiş olan dostluğun yeni bir delilini görmekte olduğunu bildirmenizi rica etmek isterim.

Yüksek hürmetlerimin kabulünü rica ederim Büyükelçi Hazretleri.

Şükrü Kaya”[5]

Büyükelçi Clerk de, Şükrü Kaya’nın teşekkür mektubuna şu cevabı göndermiştir:

“Vekil Beyefendi Hazretleri,

Vilayetlerde iki günlük kısa seyahatimden avdetimde Çanakkale Harbi’ne dair resmî İngiliz tarihinin hükümetim namına Reisicumhur Hazretlerine takdimi münasebetiyle müşarünileyhin ve Türk Hükümeti’nin hissettikleri memnuniyeti natık olarak zatı devletleri tarafından irsal buyrulmuş olan mektubun muhteviyatına muttali oldum.

Reisicumhur Hazretleri’nin teşekkürlerini yüksek muhataplarına iblağ etmek konusunda zatı devletlerinin mektupları ile bana tahmil buyurdukları sevimli vazifeyi ifaya müsaraat edeceğim. Zira haddi zatında sade ve fakat mülhem olduğu duygu itibariyle kuvvetli bir hediyenin Reisicumhur Hazretleri ve Türk milleti tarafından güzel ve derin bir surette anlaşılma ve takdir edilmesinin müşahedesi büyük bir memnuniyet husule getirecektir.

Zatı devletlerinin mektuplarından memleketimizin müstakbel münasebetlerinin en mes’ut bir delilini istihraç ettiğim için derin bir surette mütehassıs olmakla beraber Reisicumhur Hazretleri’nin dostluklarını mütekabil anlaşma ve takdir esaslarına istinat ettirerek tanzim eğlemeyi bilen milletlerin bu dostluğu hakikaten kuvvetli, samimi ve fiili bir hale koyabileceklerini beyan eden fikirlerine iştirak ettiğime itimat buyurmanızı rica ederim.

Büyük Reisinizin hakiki bir dostluk ve yüksek bir takdir hissinden mülhem bir harekete karşı ȃlicenap cevaplarından dolayı müşarünileyh hazretlerine en hürmetkȃr minnettarane teşekkürlerimi arz buyurmalarını zatı devletlerinden rica ederim.

Yüksek hürmetlerimin kabulünü istirham ederim, Vekil Beyefendi Hazretleri.

George Clerk”[6]

Akşam gazetesi, Atatürk’e takdim edilen bu eseri, Muharrem Fevzi tarafından Türkçeye çevirterek, “Çanakkale Muharebeleri” başlığı altında 4 Haziran 1932 tarihinden itibaren gazetenin 7. sayfasında tefrika halinde yayınlamıştır.[7] Yaklaşık üç aydır (tam olarak 93 gün) devam eden bu yazı dizisi 5 Eylül 1932 günü tamamlanmıştır.[8]

Sir George Clerk, İngiltere’nin Türkiye Büyükelçisi olarak 22 Kasım 1926’da güven mektubunu sunarak başladığı görevini yaklaşık yedi yıl sürdürdükten sonra, 2 Ekim 1933’te ülkemizden ayrıldı.[9] Clerk, Türk-İngiliz dostluğunun yeniden başlatılması, bu dostluğun güçlü bir şekilde ilerlemesinde büyük rol oynamıştır.[10] İngiltere, yıllarca Ankara’nın başkent olmasını protesto etmiş, Büyükelçilik Binasını İstanbul’dan Ankara’ya taşımamıştır. İngiltere büyükelçiliği Sir George Clerk zamanında, onun gayretleriyle Ankara’ya taşınabilmiştir.[11]

Not: Bu makale, Düşünce ve Tarih Dergisi’nin Yıl:8, Sayı:93, Haziran 2022 tarihli nüshasında yayımlanmıştır.



[1] Elif Uyar; Türk-İngiliz Siyasal İlişkileri (1929-1936), Yeniden Anadolu ve Rumeli Müdafaai Hukuk Yayınları, Antalya, 2007, s.71, 168.
[2] Turgut Özakman; Cumhuriyet, Türk Mucizesi, İkinci Kitap, Bilgi Yayınevi, 5. Basım, Ank. 210, s.441,442.
[3] Hakan Kaya; Türkiye-İngiltere İlişkileri (1929-1939), İst.Ünv. Ata. İlk. ve İnk.Tar. Ens. Doktora Tezi, İst. 2009, s.132, 133.
[4] Cumhuriyet; 23 Mayıs 1932, sayı: 2888, s.3. Akşam; 23 Mayıs 1932, sayı: 4890, s.4. Milliyet; 23 Mayıs 1932, sayı: 2255, s.2. Son Posta; 23 Mayıs 1932, sayı: 655, s.2.
[5] Akşam; 31 Mayıs 1932, sayı: 4898, s.2. Cumhuriyet; 31 Mayıs 1932, sayı: 2896, s.3. s.4. Milliyet; 31 Mayıs 1932, sayı: 2263, s.2.
[6] Milliyet; 2 Haziran 1932, sayı: 2265, s.2. Cumhuriyet; 2 Haziran 1932, sayı: 2898, s.3.
[7] Akşam; 4 Haziran 1932, sayı: 4995, s.1,4.
[8] Akşam; 5 Eylül 1932, sayı: 4902, s.7.
[9] Elif Uyar; Türk-İngiliz Siyasal İlişkileri (1929-1936), Yeniden Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Yayınları, Antalya 2007, s59.
[10] H.Kaya; agm., s.36.
[11] Bilâl N. Şimşir; “Ankara’nın Başkent Oluşu”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Sayı:20, Mart 1991, s.221,222.

# YAZARIN DİĞER YAZILARI

Yazar Özen Topçu - Mesaj Gönder


göndermek için kutuyu işaretleyin

Yorum yazarak Ordu Hayat Topluluk Kuralları’nı kabul etmiş bulunuyor ve yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan yorumlardan Ordu Hayat hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.

Haber ajansları tarafından servis edilen tüm haberler Ordu Hayat editörlerinin hiçbir editöryel müdahalesi olmadan, ajans kanallarından geldiği şekliyle yayınlanmaktadır. Sitemize ajanslar üzerinden aktarılan haberlerin hukuki muhatabı Ordu Hayat değil haberi geçen ajanstır.