GÜNCEL
Giriş Tarihi : 01-06-2021 07:56   Güncelleme : 01-06-2021 07:56

MİLLİ ORDU'DA “ORDU” VE ORDULULAR-2

MİLLİ ORDU'DA “ORDU” VE ORDULULAR-2

 

Hazırlayan: Selçuk ŞEN, Em. Astsubay.

selcuk52persembe@gmail.com.

 (4) 3’üncü Ordu’nun “Sahil Cephesi Kumandanlığı” yapılanmasında Milis Yüzbaşı Ziya Bey emrindeki “Müstakil Ziya Bey Taburu” efradı olarak: Teşkilat-ı Mahsusa Alayı, Hopa Hudut Taburu, Samsun Jandarma Taburu, Trabzon Depo Taburu ile aynı cephe hattında (Temmuz 1916),

(5) Ağustos 1916 tarihinde itibaren 3’üncü Ordu’nun Kafkas Cephesi yedi kısma taksim edilmiştir. Milis Binbaşı Ziya Bey emrindeki “Ziya Bey Taburu” efradı olan Ordulular, 7’nci Kısım olarak adlandırılan “Sahil Grubu Kumandanlığı” bünyesinde (7.Kısım Kumandanı Erkan-ı Harbiyye Kaymakamı Hacı Hamdi Bey emrinde): Teşkilat-ı Mahsusa Alayı, Hopa Hudut Taburu, Samsun Jandarma Taburu, Trabzon Depo Taburu, Giresun ve Tirebolu Müstahfaz Taburları ile Harşit Irmağı batısında kalan Eymür Köyü ile İnköy arasında savunma hattında,

(6) Harbin sonuna doğru, “Sahil Cephesi Kumandanlığının” 3 Ekim 1916 tarihinde lağıv edilmesiyle yerine kurulan, Erkan-ı Harbiyye Miralayı Hacı Hamdi Bey emrindeki 37’nci Kafkas Fırkası’na bağlı “Ordu Müstahfaz Taburu” ve “Perşembe Müstahfaz Taburu” (müstahfaz=muhafız) emrinde çeşitli savunma ve taarruz hatlarında muharebelere iştirak eden “gönüllü” Ordulular da, dağıtılan gönüllü unsurlarla aynı kaderi paylaşarak memleketlerine dönmüş olacaklardı.

Son cephe vaziyetinde (Harşit) “Ordu” ve “Perşembe” Müstahfaz Taburu olarak iki yapılanma dâhilinde harbe iştirak eden gönüllü Orduluların taburlarının dağıtılmasındaki idari neden 37’nci Fırka’nın Erkan-ı Harbiyye Miralayı Hacı Hamdi Bey’in (Trabzonlu, Pirselimoğlu) görevden alınmasının ardından Erkan-ı Harbiyye Miralayı Kazım Bey’in (ÖZALP) emrinde Filistin mıntıkasına nakledilmesidir. Ancak; Karadeniz mıntıkası ve Doğu Anadolu’da tüm gönüllü ve milis yapılanmaların tamamı dağıtılmamıştı! Buna da değineceğiz.

Mütarekenin imzalandığı tarihten sonra Osmanlı Kara Ordusunun son teşkilatlanma durumuna göre Karadeniz ve Doğu Anadolu bölgesinde üç Kolordu ve bunlara bağlı toplam sekiz Fırka (Tümen) bulunmaktaydı. Bunlar;

*3’üncü Kolordu (Sivas)

Kolordu Kumandanı: Erkan-ı Harbiyye Miralayı Refet Bey (BELE), ardından Erkan-ı Harp Miralayı Selahattin Bey (KÖSEOĞLU).

3’üncü Kolordu’ya bağlı Fırkalar ve Kumandanları:

-5’inci Kafkas Fırkası (Amasya): Erkan-ı Harbiyye Kaymakamı Ahmet Rıza Bey, ardından Erkan-ı Harbiyye Kaymakamı Cemil Cahit Bey (TOYDEMİR).

-15’inci Fırka (Samsun): Erkan-ı Harbiyye Kaymakamı İsmail Hakkı Bey, ardından Erkan-ı Harbiyye Kaymakamı Şefik Avni Bey (ÖZÜDOĞRU).

*15’inci Kolordu (Erzurum)

Kolordu Kumandanı: Mirliva Musa Kazım Bey (KARABEKİR).

15’inci Kolordu’ya bağlı Fırkalar ve Kumandanları:

-3’üncü Kafkas Fırkası (Tortum): Erkan-ı Harbiyye Miralayı Rüştü Bey.

-9’uncu Kafkas Fırkası (Erzurum): Erkan-ı Harbiyye Kaymakamı “Deli” Halit Bey (KARSIALAN).

-11’inci Kafkas Fırkası (Van): Erkan-ı Harbiyye Kaymakamı Cavit Bey (ERDELHUN).

-12’nci Fırka (Horasan): Erkan-ı Harbiyye Kaymakamı Osman Nuri Bey (KOPTAGEL).

*13’üncü Kolordu (Diyarbakır)

Kolordu Kumandanı: Erkan-ı Harbiyye Miralayı Ahmet Cevdet Bey.

13’üncü Kolorduya bağlı Fırkalar ve Kumandanları:

-2’nci Fırka (Silvan): Erkan-ı Harbiyye Kaymakamı Aşir Bey (ATLI), ardından Erkan-ı Harbiyye Kaymakamı Akif Bey (ERDEMGİL).

-5’inci Fırka (Mardin): Erkan-ı Harbiyye Kaymakamı Kenan Bey (DALBAŞAR).

 

Bu kolordulardan: 15’inci Kolordu Kumandanlığı ve daha sonra teşkil edilecek olan Doğu Cephesi Kumandanlığı bünyesinde Batum-Ahıska bölgesinde yürütülen harekâtlara ve Ermeniler üzerine başlatılan harekâta iştirak eden gönüllü ve milis birliklerin yanı sıra mürettep birliklere kumandanlık eden milis zabitlerin bulunduğunu, gerek Gnkur. Atase gerekse arşivler ve cerideler esas alınarak hazırlanmış kaynak yayınlardan öğrenmiş bulunmaktayız.

Karadeniz’den yapılması muhtemel Rum eşkıya saldırı ve işgalleri ile İngiliz çıkarma harekâtlarını engellemek adına “Milli Kuvvetler” adı altında dört grup halinde teşkil edilen birliklerde görev alan milis-gönüllü kumandalar şunlardı:

-1’inci ve 2’nci Grup Kumandanlığına bağlı olanlar (1.Grup Hopa-Pazar, 2.Grup Of-Çayeli-Rize); Rizeli Mataracı Mehmet, Rizeli Hakkı, Rizeli Lazoğlu Mustafa, Tuzcuoğlu Hakkı Ağa, Pazarlı Talatorzade Fevzi, Oflu Sarı Ali oğlu Ömer, Oflu Çakıroğlu Hüsnü, Oflu Rüstem Ağa, Oflu İsmail Ağa.

-3’üncü Grup Kumandanlığına bağlı olanlar (Sürmene-Trabzon); Trabzonlu Ömer Efendi, Trabzonlu Kâhya Mehmet, Trabzonlu Salih Efendi ve Polathaneli (Akçaabat) Münir Bey.

-4’üncü Grup Kumandanlığına Bağlı olanlar (Gümüşhane-Kelkit); Giresunlu Topal Osman Ağa, Kâtip Mehmet Efendi, Dumaşzade Hüsnü Ağa, Tokatlı Ziya Bey ve Hacı Emin Efendi.

Bu bilgilerden anlaşılacağı üzere Ankara Hükümeti’nce Çürüksulu Ziya Bey ve kardeşi Çürüksulu Fuat Bey’e Harb-i Umumi sonrası Milli Mücadele döneminde (Kuvayı Milliye yapılanması), cephe hattında ya da cephe gerisinde sivil/milis kumandan kadrosu içerisinde görev verilmemiştir.

C- BMM Hükümeti’nin 1920 Yılında Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu Bölgesinde Seferberlik Planlaması:

Mirliva Mustafa Kemal Bey’in (ATATÜRK) 19 Mayıs 1919 tarihinde Samsun’a çıktığı tarih itibarıyla 3’ncü Kolordu (iki Fırkalı) ve 15’inci Kolordu ( dört Fırkalı) Karadeniz ve Doğu Anadolu bölgesinde henüz terhis işlemi uygulamamış birlik bütünlüğünü koruyan kuvvetlerimizdi. Doğu sınırımızda Ermenilerle olan mesele henüz çözülemediği gibi diğer taraftan Gürcülerle de problemler yaşanmaktaydı. Ankara Hükümeti’nin bölgeyle ilgili kaygısı Karadeniz’den yapılması muhtemel çıkarma harekâtıyla cesaretlenecek olan Rum eşkıyanın silahlı eylemleri ve Gürcistan-Ermenistan-Azerbaycan hattının kontrol altında tutmak maksadıyla İngilizlerin Karadeniz’de çıkartma harekâtı icra etmeleriydi.

Ankara Hükümeti: İngiliz, Gürcü ve Ermeni güçlerinin, Türk kuvvetlerinin savunma hatlarına gerek denizden gerekse karadan yapacakları muhtemel saldırı durumuna karşın 15’inci Kolordu Kumandanlığından alternatif harekât, lojistik ve seferberlik planları yapılmasını emretmişti. 26 Nisan 1920 ve 4 Haziran 1920 tarihinde 15’inci Kolordu Kumandanı Mirliva Musa Kazım Bey (KARABEKİR) Ankara Hükümetine iki plan sunmuştur. Bu planların “Seferberlik Hususu” bölümünde (Kolordu Ahz-ı Asker Heyeti Başkanlığı-Kolordu Asker Alma Daire Başkanlığı) BMM Hükümeti tarafından harekât planının onaylanması ile birlikte kimlerin silahaltına alınacağı şu şekilde etüt edilmişti:

(a) 1898 ve 1900 doğumlular muharip birliklere,

(b) 1891 ve 1893 doğumlular geri hizmet birliklerine,

(c) 1901 doğumlular derhal depo (eğitim) birliklerine sevk edilecekti. Diğer taraftan, emsalleri silahaltına alınanlardan firari ve bakaya durumunda olanlarında birliklere derhal sevki yapılacaktı.

Bu plan uygulamaya geçtiği anda 15’inci Kolorduya bağlı 3’üncü Kafkas Fırkası (Birlikleri: Rize, Trabzon, Giresun ve Gümüşhane’de ) yalnızca 1898 ve 1899 doğumluları seferberlik kapsamında silahaltına alacak diğer doğumlular Kuvayı Milliye Teşkilatına bırakılacaktı (yukarıda bahsettiğimiz dört grup ve Giresun mıntıkasında bulunan Alparslan Grubu).

D- BMM Hükümetinin Seferberlik Uygulaması ve Ordu’da teşkil edilen Milis Taburunun Durumu:

15’inci Kolordu Kumandanlığının harp ve taarruz planlarının BMM Reisi Mustafa Kemal Bey tarafından BMM’ne sunulması ve plan üzerinde detaylı görüşmelerin yapılmasının hemen ardından, İcra Vekilleri Heyeti’nin 8 Haziran 1336 (1920) tarihli içtimasında seferberlik hususu ile alakalı 24 Nu.lı Kararname, BMM Reisi Mustafa Kemal, Umumi Şeriye Vekili, Müdafaa-i Milliye Vekili, Adliye Vekili, Dahiliye Vekili, Hariciye Vekili, Maliye Vekili, Maarif Vekili, Nafıa Vekili, Umuru İktisadiye Vekili, Sıhhiye Vekili ve Erkan-ı Harbiye-i Umumi Reisi tarafından onaylamıştır.

Kararnameye göre: “…21 Temmuz 1330 (3 Ağustos 1914) tarihinde ilan edilen Genel Seferberliğe hitam bulmuş (sona ermiş) nazariyle (gözüyle) bakılamayacağına…” heyetçe karar verilmişti.

Not: 24 numaralı Kararname, 31 Ekim 1923 tarihinde “Seferberliğin İlgasına Dair 365 Nu. lı Kanunun” kabulüne kadar amir uygulama olarak uygulanmıştır.

Mütarekenin ilgili maddesinin uygulandığı kıtalardan terhis edilenler, BMM Hükümetinin bu kararnamesi ile yeniden silahaltına alınacaktı. Kararnamenin uygulanmasıyla birlikte birçok kaza ve nahiyede maalesef kararnamenin hilafında tutum sergileyip dağa çıkanlar olduğuna azda olsa rastlanılmakla birlikte kıtalarına iltihak edenlerin sayısı oldukça yüksek olmuştur.

1920’de Ordulu Gönüllüler / Milisler…

-Ordu’da teşkil edilen 200 mevcutlu Ordu Milis Taburu.

1920 yılı başından itibaren Kafkas coğrafyasından yaklaşan çatışma ve muharebelerin ayak sesleri yükselmekteydi. Doğu Cephesini teşkil eden 15’inci Kolordu, Gürcistan Hükümetinin Nisan 1920’deki ileri harekât girişimlerine karşın savunma ve taarruz planlarını geliştirmekteydi. İngilizler ise olası bir Gürcü-Türk çatışmasına karşın bölgede mevcut birliklerini Batum’a toplamışlardı. Şehirdeki tesislere yerleştirilemeyen İngiliz askerleri ise, donanmalarına ait muharip ve taşıt gemilerinde barındırılmaktaydı. Diğer taraftan Paris görüşmelerinden ümidini kesen BMM Hükümeti, Rus ordusunun çekilmesinden sonra doğu vilayetlerini (Ardahan-Kars-Sarıkamış-Iğdır) işgal altında tutan Ermeniler üzerine (3’üncü Kafkas Fırkası dışında kalan) tüm fırkaların katılacağı taarruz harekâtı ile ilgili tüm plan çalışmalarını tamamlamış bulunmaktaydı. 14 Haziran 1920 tarihinde Mirliva Musa Kazım Bey’in BMM Hükümeti tarafından “Doğu Cephesi Kumandanı” olarak atanmasıyla “Doğu Cephesi Kumandanlığı” da resmen kurulmuş oldu. 14 Haziran 1920 tarihinde BMM Reisi Mustafa Kemal Paşa imzasıyla Mirliva Musa Kazım Bey’e gönderilen şifreli emirde “Ermenilerin son kez ikaz edilmesi, en yakında bulunan Ermeni Askeri makamına nota verilmesi” bildirilmekteydi. Kızıl Ordu’da da hareketlenmeler gözlenmekte, Azerbaycan üzerine yürüyüşe geçme emareleri ve istihbaratı karşısında tüm taraflarda gerginlik yaşanmaktaydı.

Okunmasını yapmış olduğum kaynak eser ve arşiv belgelerinden anlaşıldığı üzere Nisan 1920 tarihinden itibaren Trabzon Vilayeti Ordu Kazası dâhilinde, 24 Numaralı BMM Hükümeti Kararnamesi dışında kalanlardan gönüllü/milis birliğinin oluşturulması maksadıyla gönüllü/milis kaydı yapılmakta olduğunu görmekteyiz. Sn.Prof.Dr. Mesut ÇAPA ve Akademisyen-Yazar Sn.İbrahim DİZMAN’ın tespitlerine göre Ordu Kazasında teşkil edilen gönüllü/milis birliğinin mevcudu 200 kişiydi.

Ordu’da teşkil edilen “Milis Taburu”nun kim ya da kimlerin önderliğinde toparlandığına dair bir belgeye ulaşamadım. Ancak mezkûr birliğin varlığından ve Doğu Cephesine sevk edilmesi hususu ile alakalı yazışmalara tesadüf etmiş durumdayız. Belge okumasından ortaya çıkan bir gerçek var ki birçok makamın bu Milis Taburunun teşkilinden haberdar olmadıklarıydı. Temmuz 1920’den itibaren gerçekleşen yazışmalara değinelim:

Trabzon Vilayeti makamı ile Doğu Cephesi Kumandanlığı karargâhı (Erzurum) arasında gerçekleşen 2/8/36 (1920) tarih ve 143 sayılı telgraf muhaberesinde, Trabzon Vilayetine hitaben karargâh (Doğu Cephesi Kumandanlığı) tarafından şu cümleler sarf edilmekteydi:

30/7/36 (1920) tarih ve 4064 numaralı telgrafa cevaptır. Ordu Kazasından teşkil edildiği anlaşılan Milis Taburunun hangi cepheye sevk edilecekleri ve bu malumatın daha hangi makamlara bildirilmiş olduğunun süratle bildirilmesini”

-bu yazışmadan net bir şekilde anlaşılan şudur: Karargâh (Doğu Cephesi Kumandanlığı) Ordu’da teşkil edilen Milis Taburunun varlığından haberdar değildi.

Diğer bir yazışma ise Ordu (Ordu Müdafaa-ı Hukuk-u Milliye Reisliği) ile Samsun (15’inci Fırka Kumandanlığı) arasında gerçekleşmişti. 15’inci Fırka Kumandanı Erkan-ı Harbiyye Miralayı Cemil Cahit Bey, Ordu Müdafaa-ı Hukuk-u Milliye Reisliğinden 8/8/36(1920) tarihinde kendisine gelen telgrafa istinaden aynı tarihte Ordu Müdafaa-ı Hukuk-u Milliye Reisliğine cevaben şöyle demekteydi:

“Ordu’daki gönüllü teşkilatından ve bunların cepheye gitmek için can attıklarından haberdar değildim, telgrafınızla işi anladım…”  

İlginç bir haldir ki Ordu Kazasından askeri anlamda sorumlu olan 15’inci Fırka Kumandanı, Ordu’daki gelişmeden milis taburundan haberdar edilmemişti.

Fırka Kumandanı kendisine gelen telgrafta milislerin limanda bekleyen (muhtemelen Ordu rıhtımı) vapura bindirilmesi talebini şu sözlerle reddetmekteydi: “…Mamafih (bununla birlikte) cepheye nakliyatın suret-i mahremanede (gizli bir şekilde) icrası zaruri olduğundan bunların limandaki Osmanlı vapuruna (Seyr-i Sefain İdaresine bağlı vapur kastediliyor) erkanı muvaffık (uygun)  değildir…” bu cümleden hareketle şunu anlamaktayız ki Ordu’da teşkil edilen Milis Taburunun cepheye sevkine dair teklif reddedilmekteydi. Fırka Kumandanı şu sözlerle yazışmayı sonlandırmıştır: “…Bunların (Milis Taburu) ne zaman bu cihet istikametlerini bilahare bildireceğim. Gönüllülere selam, size de hizmetlerinizden dolayı teşekkür ederim.” Şifre imza – Onbeşinci Fırka Kumandanı (Samsun)

Ordu Kazası ve muhtemeldir ki diğer kazalarda da benzer gelişmeler yaşanması üzerine gönüllü-milis teşkiller ile alakalı olarak uygulama esaslarının netleştirilmesi maksadıyla konu Müdafaa-i Milliye Vekâletine  (Milli Savunma Bakanlığına) aksettirilmiştir. Aşağıda sunulan evrak, karargâha görüş sorulması üzerine dönemin Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reisi (Genelkurmay Başkanı) Mirliva İsmet Bey’in  (İNÖNÜ) Müdafaa-i Milliye Vekâletine yazmış olduğu değerlendirme, kanaat ve karargâhın tavrını ihtiva etmektedir.

Devamı Yarın

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(Belge kaynağı: ATBD-52, Blg.Nu:1193)