GÜNCEL
Giriş Tarihi : 25-03-2021 09:30   Güncelleme : 25-03-2021 09:30

1853 – 1856 KIRIM HARBİ SONRASI OSMANLI DENİZ FENERLERİ VE VONA (ÇAM BURNU) FENERİ

1853 – 1856 KIRIM HARBİ SONRASI OSMANLI DENİZ FENERLERİ VE VONA (ÇAM BURNU) FENERİ

Hazırlayan: Selçuk ŞEN, Em. Astsubay

                                                                       

(Çam Burnu (Vona Burnu) Feneri ve Mösyö Mairus Michel PAŞA)

 

1853-1856 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu ile Rus Çarlığı arasında patlak veren Kırım Harbi sırasında özellikle imparatorluk ve müttefiki ülke (İngiltere – Fransa) donanmalarının boğazlardan geçişlerinde fenerlerin yetersiz kalması Tersane-i Amire’yi fener yapımlarıyla ilgili çalışmalarını hızlandırmaya ve çözüm yolları bulmaya yöneltti. Osmanlı Donanmasının Sinop baskını ile hemen hemen yok edildiği Kırım Harbi’nin ardından toplanan 1856 Paris Kongresi’nde Osmanlı limanlarının yanaşma, irkap ve ihraç işlerindeki yetersizliği, seyir emniyetinde önem arz eden fenerlerin eksikliği ve gemi tahlisiye sisteminin yok denecek kadar yetersiz olması resmi olarak gündeme geldi. Bu durum, Osmanlı Hükümetini limanların iyileştirilmesi, deniz trafiğini düzenleyici kanunların çıkartılması ve mevcut fenerlerin modernleştirilmesi gibi bazı önlemlerin alınmasına yönlendirdi.

 

Kırım Harbi sırasında Fransız İmparatorluğu’nun taşımacılık şirketinde kaptan olan Marius Michel, Osmanlı denizlerindeki fenerlerin eksikliği ve bu durumun gemiler için oluşturduğu tehlikelerin farkına varmıştı. Hükümetinin de desteğini alan Michel, savaş sırasında Karadeniz’e giren Osmanlı, İngiliz ve Fransız askeri ve ticari gemilerinin Çanakkale ve İstanbul Boğaz’larından geçişini kolaylaştırmak için deniz fenerlerinin önemini ve yeni fener yapımının Osmanlı deniz ticaretine olan müspet etkisini anlatan bir çalışmayı Osmanlı Hükümeti’ne sundu.

 

Hükümete arz edilen çalışma Ali Galip, Mehmet Fuat, Ahmet Muhtar, İsmail Afif, Mustafa, Mehmet Salih ve Derviş Paşalardan oluşan bir komisyon tarafından incelenmiş ve Hazîne-i Hâssa Dairesi’nin de görüşüne başvurulmuştur. Komisyon tarafından Marius Michel’e imtiyaz verilerek kendisi ile 14 maddelik bir mukavele imzalanması kararlaştırılmıştır. (H.19 Muharrem 1272) 1 Ekim 1855 tarihli sözleşmeye göre; fenerlerin inşa edileceği yer seçiminde ve denetiminde Osmanlı Devleti, İngiltere ve Fransa Hükümetleri birer bahriye zabiti görevlendirecek, fenerlerin inşası sona erdikten sonra denetimi Osmanlı Bahriyesi ’ne devredilecekti. Osmanlı Hükümeti ile sözleşme sahibi Mösyö Michel arasında bir anlaşmazlık çıktığında Türk-Fransız hâkimlerden oluşacak heyetin kararına taraflarca uyulacaktı. Sözleşme sonrasında Tersane-i Amire’ye bağlı olarak çalışmak üzere Mösyö Marius Michel, aylık 12.500 kuruş maaşla Fenerler İdare-i Umumiyesi (Fenerler Genel Müdürlüğü) Müdürü olarak görevlendirilmiştir. İşletmenin kadrosunda çalışan müdür ve mühendisler Fransızlardan; teknisyenler Osmanlı vatandaşı gayrimüslimlerden; fener gardiyanı ve memurlar ise Türklerden oluşuyordu. Bu imtiyaz sözleşmesi sonucu Fenerler İdare-i Umumiyesi adı altında fenerlerin düzenli bakımı ve sayılarının arttırılması amacıyla fener hizmetleri sürdürülmeye başlandı. Öncelikle 1856 yılında yapılacak fenerlerin keşfi konusunda Fransız Garbeiron fırkateyni kaptanı tarafından karasularımızda inceleme yapılmış ve Osmanlı Hükümetine sunulan bir rapor hazırlanmıştı.

 

Fenerler İdare-i Umumiyesi tarafından ilk etapta, Karadeniz ve Akdeniz’de otuz altı adet fener inşa edilecektir. Fenerlerin inşası için gereken 12 milyon franklık fon Fransa Kralı III. Napoleon tarafından sağlanırken (N.Koca / JEMS, 2018; 6(2): 103-117.) , Fransız Deniz Fenerleri Komisyonu’nun da onayıyla özellikle önemli stratejik noktalara fener yapılmasına özen gösterildi. Bu kapsamda Çanakkale’de 9, Marmara Denizi’nde 2, İstanbul’da 5, Karadeniz’de 4 fener olmak üzere Osmanlı kıyılarındaki ilk modern fenerler yapılmaya başladı. Diğer Taraftan mevcut fenerlerin de onarımları ve ışık değişimleri yapıldı. 1856 yılında Fenerbahçe, Bebek, Rumeli, Anadolu, Gelibolu, Hellas (Mehmetçik), Kumkale, Kara Burun; 1857 yılında Ahırkapı, Yeşilköy, Kepez, Çanakkale, Nağra Burnu, Marmara Adası; 1858 yılında Karakova, Çardak, 1859 yılında Şile Fenerleri inşa edildi. Ayrıca uluslararası komisyonun tavsiyesiyle İstanbul Boğazı’nın Karadeniz girişinde bir fener gemisi-dubası da görevlendirildi. Kız Kulesi fenerinin bakımı ve yenilenmesi de yapıldı. Osmanlı karasularından istifade edecek gemilerden “Fener Rüsumu” adıyla alınacak hizmet bedeli tarifeleri de tespit edilmişti.

 

 

 

 

 

 

 Fenerler İdare-i Umumi Binası, İstanbul.

1855 yılında yaşanan gelişmelerden sonra sistemi geliştirmek, fenerlerin inşası ve işletilmesi amacıyla şirket kurulmasının ve imtiyaz elde etmenin kârlı olacağını düşünen Mösyö Marius Michel, Fransız şarap tüccarı olan Mösyö Collas ile birlikte fenerler idaresi imtiyazını almak için girişimlere başlamışlardı. Fransız Michel ve Collas’ın kurdukları ticari ortaklık, 1860 yılında fenerleri üç yıl içerisinde 96’ya yükseltmek üzere ek imtiyaz almıştır.

 

Bu ikinci sözleşme, 20 Ağustos 1860 tarihinde 20 yıl süreli olarak yapıldı ve bu kez imtiyaz Marius Michel’in Bernard Camille Collas ile birlikte kurduğu, Colas Şirketi’nin (Société Collas et Michel) yan kuruluşu olarak kurulan ve İstanbul Maritimes des Messageries’nin müdürü Joseph Baudouy’un da ortak olduğu, Osmanlı Fenerler Şirketi’ne (Société des Phares Ottomans) verildi.  Sözleşme Osmanlı Devleti adına Sadrazam Ali Paşa ve Kaptan-ı Derya Mehmet Ali Paşa ile Fransa büyükelçisi Edouard Thouvenel ve Marius Michel arasında imzalanırken, Fenerler İdaresi’nin yönetim yapısı da geliştirildi. Yönetim, Osmanlı Hükümeti Bahriye Nazırlığının atayacağı bir yetkilinin başkanlığında Osmanlı ve Avusturya, İspanya, İngiltere, Sardunya, Rusya, Yunanistan, Fransa delegelerinden kurulu bir komisyon tarafından yürütülecekti.

 

Son günlerde yazılı ve görsel medyada “Fenerin Fransızların Osmanlıya olan borçlarına karşılık” yapıldığı yönünde bilgilere rastlanılmaktadır. Konu teyide muhtaç bir bilgi paylaşımı olmakla beraber arşivlerimizde Fenerler İdaresi Müdürü Mösyö Kolas'ın fenerler imtiyazının uzatılması ile ilgili mukavelename imzalanır ise Hükümet-i Seniyye'ye kırk bin Osmanlı lirası vereceğine dair içeriğe sahip evraka da rastlanılmıştır. (DAGM-BOV)

 

 

 

 

 

20 yıl süreyle fenerlerin inşa ve işletme imtiyazını elde eden Fenerler İdaresi’nin gelirlerinin %78’si kendisine, %22’si ise Osmanlı Devleti’ne kalmaktaydı. 1862 ile 1873 arasındaki 10 yıl içerisinde şirketin net kârı, 11.000.000 Fransız frangına ulaşmıştı. Bu rakam, Osmanlı Hükümeti’nin alacağı kâr payının iki katına tekâmül etmekteydi. Fenerler İdaresi kısa süre içerisinde birçok fener inşa etmiş, mevcut fenerlerin birçoğunu yenilemiş ve başarılı bir hizmet sergilemişti. Bu durum idarenin, Osmanlı Hükümeti tarafından sürekli desteklenmesini sağlıyordu. Nitekim 1877 yılında Fenerler İdaresi sözleşmesinin uzatılması konusu Meclisi Mebusan’da görüşüldü, M 15 Temmuz 1879 tarihinde geçmiş dönemde olduğu gibi sözleşme süresi bitmeden yeni bir sözleşme yapıldı. Kaptan-ı Derya Hacı Mehmet Rasim Paşa ile Mösyö Michel - Mösyö Collas ortaklığı arasında yapılan bu yeni sözleşmeyle Osmanlı kıyılarında on dokuz yeni fenerin yapılması kararlaştırıldı. Yeni sözleşmeyle İstanbul ve taşra fenerlerinden elde edilen gelirlerin %28’sinin Bahriye hazinesine ödenmesi, tesis ve işletme masraflarının Osmanlı Hükümeti tarafından karşılanması da kabul edildi.

 

 

 

 

1879 Yılı Sözleşmesi ve Vona Feneri: 1879 yılında yenilenen sözleşme ve tanınan imtiyaz kapsamında Trabzon Vilayeti Ordu Kazasında bulunan Vona Burnu’na da iki ışıklı bir fenerin yapılması da kararlaştırıldı.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

VONA BURNU FENERİ

 

15 Temmuz 1879 tarihli sözleşme kapsamında inşa edilerek işletilecek olan Vona Burnu feneri, kule + lamba dairesi ve fener gardiyanı odasından oluşacaktı. Fener, üzerine inşa edildiği burnun denize girinti olan uç mesafesinin 50’nci metresinde kurulacak, ateşin yakılma rakımı (deniz mesafesine göre) 40 metre olacaktı. Işığının 15 saniyelik fasılalarla 12 mil mesafeden fark edilmesi ön görülen fener M 15 Kasım 1880 yılında hizmete girdiğinde. 

 

*48 derece 8 dk. 00 sn. Kuzey enleminde

*37 derece 28 dk. 15 sn Greenwich (35 derece 28 dk. 00 sn Paris) boylamında bulunmaktaydı.

 

(Michel Paşa tarafından çizilmiş bir fener yerleşkesi)

 

 

 

 

 

 

Vona Feneri’nin hizmete girmesinin ardından ticari ve askeri gemileri Karadeniz’i kullanmakta olan devlet sefaretlerine ve hizmete giren ya da onarımı tamamlanan diğer fenerleri de kapsayan 15 Kasım 1880 tarihli bir ilan metni neşriyatı yapılmıştır.

 

 

15 Kasım 1880 tarihli ilan:

 

18 Kasım 1880 tarihli ilanın diplomatik sefaretlere gönderilmesi resmi yazı ile yapılmış, örnek belge olarak Perse (İran) sefaretine gönderilen yazı aşağıda sunulmuştur.

 

 

 

 

Arşivlerde Vona Burnu Feneri’ni de içeren bir başka ilan olarak 15 Temmuz 1914 tarihli ilana da rastlanılmaktadır.

15 Temmuz 1914 tarihli ilan

s.1

 

 

s.2

 

Balkan ve Cihan Harbi yıllarında düşman deniz harekâtlarını güçleştirmek ve stratejik sahalar ve kıyıların emniyetini maksadıyla zaman zaman fenerlerimiz karartma uygulamış son olarak Milli Mücadele döneminde Karadeniz’de Yunan Donanması’nın karakol ve abluka faaliyetlerinin artması sebebiyle Vona Burnu Feneri’nin de aralarında bulunduğu milli kontrol sahasındaki fenerler Mayıs 1921 karatılmış 13 Ağustos 1922 yılında tekrar yakılmıştır. Mezkûr harp yıllarında gözetleme istasyonu olarak faaliyet gösteren fener son olarak Milli Mücadelede Samsun Merkez Liman Reisliği bağlısı olarak gözetleme istasyonu görevini de ifa etmiştir.

 

 

 

Cumhuriyetin ilanının ardından fenerlerin bakım, onarım ve işletilmesi hakkında hükümet programı:

 

Yılların yorgunluğunu taşıyan fenerlerin bakım-onarım gereksinimleri Cumhuriyetin ilanının ardından kurulan hükümetin gündemine gelmiştir. Bu maksatla, İcra Vekilleri Heyeti tarafından icra edilen 22.12.1924 tarihli toplantıda konu ile ilgili olarak sahil fenerlerinin tamiri ve yeni fener inşası hususları görüşülmüştür. İcra Vekilleri Heyeti’nin 22.12.1924 tarihli toplantısının ardından 04.01.1925 tarihinde İcra Vekilleri Heyeti aldığı kararla onarıma muhtaç fenerlerin tamiratı için Bahriye Vekâleti bütçesine ödenek tahsisine karar vermiştir. Hükümetin 04.01.1925tarihli kararname metni şu şekildedir:

Kalem-i Mahsus Müdüriyeti, Ankara 270, Kararname 1381.

Hükümet ile Türkiye Fenerleri İdaresi arasında mün’akid 11 Temmuz Sene 1339 (11 Temmuz 1923) tarihli i’tilafname mucebince hasarat komisyonunca tahkik ettirilmiş elli altı bin yüz seksen üç lira doksan altı kuruş altmış yedi santim hakkında mucib-i i’tiraz bir cihet görülemediğinden bu deyne mahsuben (borçtan düşülmek üzere) bahriye bütçesinin üç yüz kırk senesi bütçesine mevzu’ kırk bin lira i’tilafnamenin henüz Meclis-i Âlîyye’ce tarif edilmemiş olmasına mebni (dolayı) Muvazene-i Maliye (Maliye Dengesi) Encümenince tay edildiği (çıkartıldığı) cihetle meblağ-ı mezkûrun aynı bütçeye ilavesi te’min kılınmak üzere muamele-i tasdikiyesinin ikmali (onay muamelesinin tamamlanması) icab eyleyeceği mütalaasını (değerlendirmesini) havi Maliye Vekâlet-i Celilesi’nin 24 Mart Sene 1340 (24 Mart 1924) tarihli ve Duyun-ı Umumiye Kalemi 137 numaralı tezkeresi İcra Vekilleri Heyeti’nin 28 Mart 1340 (28 Mart 1924) tarihli ictima’ında lede’l-kırae (toplantısında okunarak) Müdafaa-i Milliye Vekâlet-i Celilesi’ne tevdi kılınmıştı. Bu hususda vekâlet-i müşarün-ileyhadan mevrud 9/2/1340 (9 Şubat 1924) tarih ve 326/476 (Bahriye Dairesi) numaralı tezkerede sevâhilin (sahillerin) muhtaç-ı tamir bulunan fenerlerinin bir an evvel ikmal (tamamlanması) ve îkadı (yakılması) selamet-i seyr ü sefer nokta-i nazarından kat’iyetle matlub ve mültezim olduğundan i’tilafname muamele-i tasdikiyesinin ikmali (onay muamelesinin tamamlanması) ile beraber bu deyne (borca) muhtefi (saklı, karşılık) meblağın bahriye veya maliye bütçesine vaz’ı (konulması) iş’ar kılınmış (bildirilmiş) ve keyfiyet İcra Vekilleri Heyeti’nin 4/1/1341 (4 Ocak 1925) tarihli ictima’ında lede’t-tezekkür (görüşülerek) bir taraftan mukavelenamenin meclisin tasdikine arzı diğer taraftan bahriye bütçesinin esnâ-yı müzakeresinde tahsisat-ı matlubiyenin (itiyaç duyulan tahsisatın) bütçeye vaz’ı için Bahriye Vekâlet-i Celilesi’nce teşebbüste bulunulması takarrür etmiştir.                                                                                   4/1/1341 (4 Ocak 1925) Reis-i Cumhur Gazi Mustafa Kemal

 

 

 

 

 

 

 

Fenerlerin Millileştirilmesi:

1937 – 1938 yıllarında Hükümet, Fenerler İdaresi bünyesinde bulunan fenerlerin millileştirilmesi hususunda tedbir ve kararlar alma yönünde irade ve karalılık göstermiştir. Ancak, Fransız şirketle 1937 yılı sonuna kadar uzun görüşmeler yapılmış, şirket Fenerler İdaresinin imtiyaz haklarından ve fenerlerin idaresinden feragat etmeyeceklerini beyan etmişlerdir. Adliye ve Hariciye Vekâletlerinin hukuki girişim ve çözüm arayışlarının ardından Vona Feneri’nin de aralarında bulunduğu sahil fenerlerimiz Nafıa Vekili Ali Çetinkaya tarafından, Türkiye Cumhuriyeti devleti Adına 3302 Sayılı kanunla Fransızlardan 500.000 TL bedel karşılığında satın alınarak 1 Ocak 1938 (KEGM) tarihinden geçerli olarak millileştirilmiştir. (Fenerlerin millileştirme çalışmalarına ilişkin örnek belgeler, Belge 1-2-3-4 olarak sunulmuştur.)

 

“VONA FENERİ” adının “ÇAM BURNU FENERİ” olarak değiştirilmesi:

 

Hizmete girdiği 15 Kasım 1880 tarihinden itibaren “VONA BURNU FENERİ” adıyla faaliyet gösteren ve bilinen fenerin adı Cumhurbaşkanı onay imzalı 25 Haziran 1963 tarih ve 1896 numaralı karar ile “ÇAM BURNU” olarak değiştirilmiş, günümüzde de aynı tesis adıyla hizmet vermektedir. (Tesis adının değişikliği ile ilgili kararname, Belge 5 ve Eki olarak sunulmuştur.)

 

 

KAYNAKLAR

1- Devlet Arşivleri, BOA-BCA

2- GNKUR. Harp D. Yayınları. Türk İstiklal Harbi. 5’inci Cilt. Deniz Cephesi ve Hava Harekâtı. Ankara. 1964.

3- GNKUR. Harp D. Yayınları. Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi.  VIII. Cilt. Deniz Harekâtı. Ankara. 1976.

4-ÇAPAR, Onur. Osmanlı Devletinde Fransız Sermayesi (1838-1914) T.C. İstanbul Üniversitesi Sos. Blm. Enst. Tarih Ana Bilim Dalı Yakın Çağ Tarihi Doktora Tezi. İstanbul. 2019.

5-NEMLİOĞLU KOCA, Yasemin. Denizlerimizi Aydınlatanlar: Türkiye’de Fenerlerin Kuruluşu ve Gelişimi. Kocaeli Üniversitesi, Denizcilik Fakültesi. Nemlioğlu Koca / JEMS, 2018; 6(2): 103-117.

6-PANZAC, Daniel. Osmanlı Donanması. Çev. Ahmet Maden-Sertaç Canpolat. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. I. Basım. İstanbul.2018.