Advert

ORDU’NUN GÖRSEL HAFIZASI FOTO NÜCUMİ: TEMEL UZLU

ORDU’NUN GÖRSEL HAFIZASI FOTO NÜCUMİ: TEMEL UZLU
ORDU’NUN GÖRSEL HAFIZASI FOTO NÜCUMİ: TEMEL UZLU Admin
Bu içerik 0 kez okundu.

Bir HİKMET PALA yazısı

Boztepe’nin eteklerinden sahile uzanan Ordu’nun, bakıpta doyamadığımız eski manzaralarını fotoğraflayan isimleri hiç merak ettiniz mi? Sevgili Mürsel Engin’in bana hediye ettiği 1940’lı yıllara ait bir Ordu fotoğrafı asılıydı evimin duvarında.

Ben bu fotoğrafa her baktığımda Ordu’nun bu güzelliğine hayran kalıyor bir taraftan da çok katlı beton binalarla talan ettiğimiz sahil boyu ve Boztepe etekleri için hayıflanıyordum. Bu fotoğrafta ve neredeyse diğer her gördüğüm eski Ordu fotoğrafının bir yerinde “Foto Nücumi” adına rastlıyor, Ordu tarihi hakkında çalışmalara henüz başlamadığımdan olacak, bu ismin ne anlama geldiğini de bilmiyordum.

Yıllar sonra Ordu sevdasını tarihsel çalışmalarla birleştirdim. Artık her fotoğrafa daha dikkatle bakmaya, Ordu’ya ilişkin her kitabı merakla okumaya başladım. Artık Ordu’nun gizemleri birer birer çözülmeye başlamıştı benim için. Bu gerçek anlamda heyecan verici bir süreçti ve halen devam ediyor.

Foto Nücumi’nin Temel Uzlu olduğunu sanırım rahmet ve minnetle andığım Sıtkı Çebi’den öğrenmiştim. Kendisiyle yaptığımız uzun sohbetlerde Ordu’yla ilgili çalışmalarına değiniyor, kalkıp kütüphanesinden bir kitapla geliyor ve heyecanla anlatıyordu. Resimlerle zenginleştirdiği kitap taslaklarına göz gezdirirken bu resimleri çeken kişilerin kim olduğunu kendisine sordum ve bana iki kişinin adını söyledi. Bu kişilerin adları Temel Uzlu ve Mehmet Balkan’dı. Fotoğrafların köşesine konulan bir yıldız ve hemen yanındaki Foto Nücumi yazısının da Temel Uzlu’nun fotoğraflarına atmış olduğu bir çeşit imza olduğunu böylece öğrenmiştim. Nücum sözcüğü de “yıldız” anlamına geliyordu.

Yıllar önce elime “Ordulu Ozanlar” adında 1972 yılı baskısı 166 sayfalık bir çalışma geçmişti. Yazarı Temel Uzlu olan bu kitapta Ordulu olup şiir yazıp, eli kalem tutan yaklaşık 60 kişinin kısa hayat öyküleri yer alıyordu. Nerede doğdukları, doğum yılları, aile bilgileri, yaptıkları çalışmalar ve şiirlerinden birkaç örneğin bulunduğu bu eserden çok faydalandım. Ama haritanın parçalarından biri sürekli olarak eksik kaldı benim için. Çünkü Temel Uzlu hakkında çok fazla bilgi toparlayamadım. Başkalarının hayat öykülerini yazan Temel Uzlu kendi hakkında bir çalışma yapıp özyaşam bilgilerini veremezdi. Bunu bir başkasının yapması gerekiyordu, zamanında yapılmadığı için de şimdi tamamlanması güç, eksik parçalar kaldı.

2013 yılında Temel Uzlu’nun yeğeni olan Temel Aygün’e İl Kültür Müdürü Erkan Gülderen aracılığıyla telefonla ulaştım. Temel Uzlu’nun hayatını yazmak istediğimi söyledim. Kendileri bana Temel Uzlu’nun“Haramiler” adlı 1970 yılında basılan bir kitabını gönderdi, teşekkürlerimi sunuyorum. Ancak benim kafamda oluşturduğum çalışma için yeterli malzemeye hala ulaşabilmiş değilim.

Haramiler kitabının arka kapağında “Temel Uzlu’nun Kimliği” başlıklı bir yazı var. Burada Temel Uzlu kendini şöyle anlatmış:

“Nerede ve kaç tarihinde doğduğu ve hangi okulları bitirdiği nenize gerek. Sadece kalemi elinde erkişi ve okuryazar bir kişidir.”

Sitem veya mizah dolu bu sözlerin ardından politik dokundurmalarda da bulunuyor Temel Uzlu:

“Ne belediyelere sızarak yerleşmiş, ne genel meclislerinden çöplenmiş ne de bir kene gibi vatandaşın sırtından geçinmiş ne de ziyafet sofralarına çöreklenmiştir.”

Haramiler’in arka kapağında Temel Uzlu “hiç satılmayan 5 eserinin yayınlandığını hiç satılmayacak 5 büyük eseri daha baskıya hazırladığını ve yine yılmadan 3 eseri daha yarıladığını” yazmış. Yayınlanan beş eserin adları şöyle:

Seçme Fıkralar(1962), Suçlu Aranıyor(1967), Sallabaşlar(1972), Haramiler(1970) ve Ordulu Ozanlar(1972).

1972 yılında iki ciltlik Ordu’nun Tarihi, Ordulu Soylar ve Tarihi Fıkralar kitapları da bitirilip baskıya hazır hale getirildiğini biliyoruz. Bunun dışında da Öğrenciler İçin Ordu Tarihi, Dünya’da İslami Eserler, Ordu’nun Basın Tarihi, Fotoğraflarla Eski ve Yeni Ordu Albümü ve Folklor, Tiyatro ve Turizm Alanında Ordu adlı eserlerinin üzerinde çalışmaların devam ettiğini de kendisi yazmış. Ama ne yazık ki Ordu için çok değerli olan bu kitaplar basılamadı. Kitap dosyaları da bilebildiğimiz kadarıyla kimsede yok. Tek bildiğimiz Temel Uzlu’nun ölümünden sonra Düz Mahalle’de bugün kendi adının verildiği sokaktaki evinde sakladığı tüm arşivinin Çarşamba Pazarı’ndaki bir çöpe atıldığıdır. Çöpe atılanlar arasında cam film negatifleri, çalışma taslakları, kitap ve gazete arşivi bulunuyordu.

Bu konuya ait hiç unutamadığım bir anımı paylaşmak istiyorum. 2006 yılında Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde Prof.Dr. MümtazerTürköne danışmanlığında “Cumhuriyet Modernleşmesinin Bir Aracı Olarak Ordu Halkevi ve Çalışmaları” adlı yüksek lisans tezimi hazırlarken hayatta kalmış son Halkevi tanıklarıyla sohbetler yapıyordum. Ziya Özbucak, Nihat Akden, Mehmet Güney, Sıtkı Çebi, Uğur Gürsoy gibi tarihsel şahsiyetlerle görüşmeler yapıyor, Ordu Halkevi hakkında bilgileri ve anıları toparlıyordum. Gazete arşivlerine ulaşmaya çalışıyor, konuyla ilgili kitap, dergi, gazete, resim ne varsa inceliyordum. Bu sırada Ordu’da hiçbir yerde 1930 ile 1950 arasını kapsayan düzenli bir gazete arşivinin olmadığını da anlamıştım.

Mustafa isminde pazarcılık yapan bir kişinin Çarşamba Pazarı’nda çöpün yanına atılmış birkaç cilt eski Ordu gazetesini muhafaza ettiğini duydum. “Sora sora Bağdat bulunur” ilkesinden hareketle haftalar sonra kendisine ulaştım.

Mustafa Bey pazarcılık yaptığı yerin kenarında çöpe atılmış gazeteleri gördüğünü, bunları alıp evine götürdüğünü söyledi. Her gün bu gazeteleri okuduğunu, çok bilgilendiğini de ifade etti. Sayesinde en azından iki ciltlik bir gazete arşivi, hurda kâğıt olmaktan kurtarılmıştı. Mustafa Beye ne kadar teşekkür etsek azdır.

Bu iki ciltlik gazete arşivini gördüm, inceledim. Bunlar 1930’lu, 1940’lı ve 1950’li yıllara ait Güzelordu Gazetesi’nin nüshalarıydı. Arada eksik bölümler ve sayılar olmasına rağmen gördüğüm en kapsamlı Ordu gazete arşiviydi. Fotokopi yoluyla birer nüshalarını aldım. Ama böylece anlamış oldum ki Temel Uzlu’nun kayıp arşivinin bir kısmı işte çöpte bulunan bu gazetelerdi!

Temel Uzlu hakkında yapmış olduğum araştırmalar sırasında Gazeteci Tuncer Engin’in “Temel Uzlu ve Mizah Gazetesi Tilki” ve “Cumhuriyetin Fotoğrafçıları” adlı iki yazı yazdığını gördüm. Tuncer Engin yazısında İbrahim Dizman’a Temel Uzlu’ya ait bilgiler ve Biyografisini sorduğunu ve onun da elinde olan bilgileri ve fotoğrafını gönderdiğini belirtmiş. İbrahim Dizman’ın Temel Uzlu biyografisini de yazısına eklemiş.

Bahsettiğim bu çalışmaların dışında Temel Uzlu hakkında bir araştırmaya rastlamadım. Ordu’nun görsel hafızasını inşa eden, dünden bugüne aktarılmasında büyük emeği dokunan Temel Uzlu’ya bu şehrin bir vefa duygusu var. Yıllar önce Ordu belediyesi Temel Uzlu’nun evinin sokağının adını “Temel Uzlu Sokağı” yaptı. Bu önemlidir diye düşünüyorum.

Ordu tarihinin üzerinde durulması gereken şahsiyetlerinden biri olan Temel Uzlu’nun hayat öyküsü üzerindeki perde kaldırılmalıdır. Onun hakkında elinde bilgi ve belgesi olan kişiler bunları paylaşmalıdır. Bu konuyla ilgili çalışma yapan herkesin üzerinde olan bir görevdir.

Araştırmalarım sırasında Foto Nücumi’nin asıl adının Mehmet Temel Uzlu olduğunu öğrendim. 1912 yılında Ordu’da doğduğunu, babasının adının Rahmi olduğunu biliyoruz. Annesi Mürvet hanımdı. Temel Uzlu, Hacer Hanım ile evlendi, çocukları olmadı. Kız kardeşi Saadet Aygün halen hayatta ve İstanbul’da oğlu Temel Aygün’le yaşıyor.

Hükümet Caddesi üzerinde bulunan fotoğraf dükkânına gelenlerin resimlerini çeken Temel Uzlu aynı zamanda Ordu’nun güzel manzaralarını fotoğraflıyordu. Ordu fotoğraf albümü hazırlayarak satışa sunmuştu.

İlk selfi; SENÇEK

Dükkânında Ordululara ilginç gelecek yeniliklere de imza atıyordu. Örneğin “SENÇEK” adını verdiği, hani günümüzde selfie denilen Türk Dil Kurumu’nun da Özçekim olarak Türkçeleştirdiği işi gerçekleştiren bir sistem geliştirmişti. Temel Uzlu’nun dükkânına gelip fotoğraf çektirecek kişi makinenin önüne geçiyor, karşısında bulunan aynaya bakarak uygun pozu yakalayınca deklanşöre basıyor ve kendi resmini çekiyordu. İşte bu sisteme Temel Uzlu, Sençek adını vermişti!

Temel Uzlu’nun fotoğraf dışındaki tutkularından biri de motosiklete binmekti. Neredeyse her hafta yine kendisi gibi bir motosiklet tutkunu olan Edip Özer adlı gençle birlikte Ünye tarafına yolculuk ederdi.

Temel Uzlu, hazırladığı kitapların dışında Güzelordu, Birlik ve Ordu Postası gibi gazetelerde yazılar da yazıyordu. 1952 ile 1954 yılları arasında TİLKİ adını verdiği bir mizah gazetesini çıkardı. Yeşil Giresun Matbaasında basılan Tilki’nin ilk sayısı 12 Kasım 1952 Çarşamba günü çıkmıştı. Gelenek olduğu üzere Tilki ilk sayısında yayın politikasını ortaya koymuştu.

Buna göre Tilki: “ne domuz yavruları gibi ağzının içinden homurdanacak ne çakal sürüleri misali ortalığı velveleye verecek ne de porsuk gibi bir köşeye sinip kalacaktır” Temel Uzlu’ya göre bu tilki tavuğa saldıran cinsten değildir. Gazetenin ilk sayısında “İlan Olunur” denilerek yayıncılık ilkeleri de Ordulularla paylaşılır. Tilki “şuna buna küfretmek, hıncını almak için bir iki nüsha yayınlanmak için çıkmıyor. Eğer demokrasimiz müsaade ederse, rahat bırakırsa O, Allah sahibine ne kadar uzun ömür verdiyse onunla beraber yaşayacaktır.” Tilki için matbaa, yazı, konu, para, imkânsızlık sözkonusu değildir. Gerektiğinde arkadaşlarını başına toplayıp birer paket köylü sigarası karşılığında “beşparmak matbaasında” bile basılacaktır!

Bir mizah gazetesi olan Tilki, sıkı bir CHP’li olan Temel Uzlu’nun politik taşlamalarının da aracıdır. Bu yıllarda iktidarda olan Demokrat Parti’yi mizahi biçimde eleştiren siyasi yazılara sık sık rastlanmaktadır. Örneğin DP Ordu il kongresiyle ilgili bir haber şöyle verilmiştir:

“DP Kongresinde Atatürk’ün manevi huzurlarında bir dakikacık olsun ihtiram sükûtuna (saygı duruşu) lüzum görülmeden unutturulmuştur. Yerine İsa Cordan ve Ahmet Uygun’un hatıralarına hürmeten beş dakikalık sükûta varılmıştır.”

Yine 26 Kasım 1952 tarihli Tilki’de Temel Uzlu “Demokratlarmış” başlığını koyduğu mizahi bir yazıyla DP’lilere yüklenmiştir:

“Biri cümle âlemi yıllardır dolandırmış, biri fırsat budur deyip bankaya yanaşmış. Biri işini atlatmak için DP’li olmuş, biri özlük üveylik çıkarmış. Biri adam beğenmemeye başlamış. Biri dindar görünerek işini atlatmış. Neymiş? Ağalar Demokratmış!”

Son sayısı olan 26 Mayıs 1954 tarihli Tilki Gazetesi’nde Ordu’da olan bazı olayları “Haftanın Olayları” başlığında mizahi bir dille okuyuculara anlatan Temel Uzlu’ya göre “Ucuzluk Kaf dağının ardında kalmıştır. Fındık kurtları felç olmuştur. Dalkavuğun birisi şimdilik işini yoluna koymuştur.”

Temel Uzlu ömrünü neredeyse Ordu hakkında yazarak tamamladı. Köy köy dolaşarak Ordu tarihi çalışmaları yaptı. Dükkânında fotoğrafçılık dışında başka işler de yapıyordu. Gazeteci Tuncer Engin “Temel Uzlu ve Mizah Gazetesi Tilki” yazısında Temel Uzlu’yu ilk gördüğü günü şöyle anlatıyor:

“Temel Uzlu’yu İlk olarak 1958 senesinde ortaokula kayıt yaptırmak üzere, vesikalık resim çektirmek için gittiğim fotoğrafçı dükkânından hatırlıyorum. Devamlı koyu renk takım elbise giyen kravat takan saçlarını arkaya tarayan gözlüklü haliyle hatırlıyorum. Foto Temel Uzlu’nun dükkânından o yıllarda ve sonrası balık oltası ve misina alırdık. İşyerinin kapısının önünde markasını hatırlamıyorum, bir de güzel siyah motosikleti vardı.”

Temel Uzlu’nun hayat öyküsü 24 Mayıs 1979 tarihinde noktalandı. Öldüğünde 67 yaşındaydı. Düz Mahalledeki evinde vefat eden Temel Uzlu’nun çocuğu yoktu.

Ordu’nun görsel hafızasını oluşturan resimleri çeken Temel Uzlu, orkestralarda cümbüş çaldı, Gençler Yurdu kulübünün kurucuları arasında yer aldı. Ordu Halkevi Sanat şubesinde görev aldı. Gazete çıkardı, motosikletle Ordu sokaklarında dolaştı. Ölümünün ardından ise evinin bir odasında oluşturduğu bütün resim, gazete, kitap arşivi ile çalışma taslakları çöplere atıldı.

Bu yazıda Temel Uzlu’nun yani Foto Nücumi’nin yaşam öyküsüne ait eksik kalan çok nokta var biliyorum. Ancak bir katkı olsun diye, bu şehrin Temel Uzlu’ya olan vefa borcunundan biraz eksiltelim diye bu yazıyı kaleme aldım. Ve henüz Ordu’da onun çektiği resimlerden kalma birkaç bina varken…

KAYNAKÇA
1- Temel Uzlu, Haramiler
2- Tilki Gazetesi Arşivi
3- Mürsel Engin, Tribün Gazetesi, Eski Dostlar köşesi
4- Temel Uzlu, Ordulu Ozanlar
5-http://ordudegisimgazetesi.tr.gg/Tuncer-Engin.htm

 

Sende Yorumla...
Kalan karakter sayısı : 500
İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR X
MERAL AKŞENER ORDU’YA GELDİ
MERAL AKŞENER ORDU’YA GELDİ
YEMİN VE RUHSAT TÖRENİ
YEMİN VE RUHSAT TÖRENİ